< <
4 / total: 6

Möminlərin Mərhəmətlərini Əks Etdirən Əxlaq Xüsusiyyətləri

Kitabın əvvəlindən bəri möminlərin mərhəmətlərindən Quranın hansı ölçüləri içərisində və kimlərə göstərdikləri izah edildi. Möminlərin mərhəməti, Allah qorxularının və öz gözəl əxlaqlarının gərəyi olaraq yaşadıqları və bu səbəblə bu mövzudan heç bir şəkildə güzəştə getmədikləri də vurğulandı.

Bu hissədə isə möminlərin mərhəmət anlayışının həyatlarının hər mərhələsinə necə yayıldığı, özü ilə hansı gözəl əxlaq xüsusiyyətlərini gətirdiyi və möminlərin bu əxlaqı necə yaşadıqları izah ediləcək. Şübhəsiz möminlərin mərhəmətlərini əks etdirən xüsusiyyətləri olduqca çoxdur, ancaq burada bunlardan müəyyən olanlar ümumi başlıqlar altında nəzərdən keçiriləcək.

Burada xatırladılmalı olan əhəmiyyətli bir nöqtə, möminlərin Quranda ətraflı olaraq təsvir edilən bütün gözəl əxlaq xüsusiyyətlərini Allahın əmri olduğu və Allahdan çox qorxduqları üçün ən çoxunu üzərlərində daşımağa çalışdıqlarıdır. "Mərhəmət" isə möminlərin Quran əxlaqını haqqıyla, səmimi olaraq və bütün incəlikləriylə yaşamasını, bu əxlaqdan güzəştə getməmələrini, öz xeyirlərini güdməmələrini və hər vəziyyətdə müdafiə edən son dərəcə əhəmiyyətli təməl əxlaq xüsusiyyətidir.

Məsələn, mömin, Allahın qəti əmri olduğu və Allahın əzabından çox qorxduğu üçün, ölçüdə və çəkidə hiylə işlətməyi, bu şəkildə möminləri sıxıntıya və çətin vəziyyətə salmağı ağlından belə keçirməz. Ancaq bununla yanaşı, içində daşıdığı mərhəmət duyğusu onun Allahın bu hökmünü, hikmətlərini və incəliklərini qavrayaraq, hiss edərək və bundan böyük bir həzz duyaraq yerinə yetirməsini təmin edir. Bu şəkildə nəfsinin və şeytanın müxtəlif istəklərinə qarşı bütün qapıları bağlamış olur.

Mərhəmət hissləri kifayət qədər təkmilləşməmiş bir insanın, lazım olduğu kimi ədalətli, fədakar və dürüst olması da mümkün deyil. Mərhəmət sahibi olmayan bir insan, öz acizliyinin də fərqində olmadığı üçün Allahın mərhəmətinə ehtiyacı olduğunu ağlına gətirməz, bu səbəbdən Allahdan gərəyi kimi qorxmaz. Allahdan gərəyi kimi qorxmadığı üçün də Quranda bildirilən üstün əxlaqı qazana və yaşaya bilməz.

Nəticədə Quranda bildirilən bütün əxlaq xüsusiyyətləri bir-birini tamamlayan, dəstəkləyən, qoruyub saxlayan və mükəmməlləşdirən xüsusiyyətlərdir. Birinin əskikliyi digərlərinin də gərəyi kimi yaşanmasını əngəlləyər. Birinin qüsursuz şəkildə yaşanması isə digərlərinin daha da mükəmməlləşməsinə yardımçı olur.

Aşağıda mərhəmət hissini intensiv şəkildə yaşayan möminlərin bu mərhəmətlərinin digər üstün əxlaqi vəsflərini necə müsbət istiqamətdə təsir etdiyini və mükəmməlləşdirdiyini görəcəyik.

Ədalətlə hökm etmək

Mərhəmət, ədaləti qoruyub saxlayan və ədalətdən uzaqlaşmağı əngəlləyən çox əhəmiyyətli bir əxlaq xüsusiyyətidir. Mömin, bir insana düşməni də olsa zalım və mərhəmətsiz şəkildə rəftar göstərməz, hər vəziyyətdə və şərtdə sahib olduğu mərhəmət hissi onun ədalətdə güzəştə getməməsini təmin edər.

İman edən bir insanın, Allahın hər an etdiyi, danışdığı və hətta düşündüyü hər şeyə şahid olduğunu bildiyi üçün, ədalətsiz bir rəftara girməsi mümkün olmaz. Çünki Quranda möminlərə ədalətli olmaları əmr edilmişdir və mömin, Allahın dünyada edilən Qurandan kənar rəftarlara qarşı cəhənnəm əzabıyla qarşılıq verəcəyindən xəbərdardır. Quranda ədalətli olmağın əmr edildiyi bəzi ayələr belədir:

Həqiqətən, Allah sizə əmanətləri sahiblərinə qaytarmanızı və insanlar arasında hökm verərkən ədalətlə hökm vermənizi əmr edir. Allahın sizə verdiyi bu öyüd-nəsihət necə də gözəldir! Şübhəsiz ki, Allah Eşidəndir, Görəndir. (Nisa surəsi, 58)

Biz elçilərimizi aydın dəlillərlə göndərdik və onlarla birlikdə Kitab və tərəzi nazil etdik ki, insanlar ədalətli olsunlar... (Hədid surəsi, 25)

Burada açıqlanmalı olan əhəmiyyətli bir nöqtə də, möminlərin ədalət anlayışının fərqliliyidir. Cahil cəmiyyətlərdə ədalət deyildiyi zaman hər insandan ayrı bir fikir eşitmək və ayrı tətbiqlərə şahid olmaq mümkündür. Çünki hər insanın özünəməxsus ədalət anlayışı inkişaf etmişdir və bunu səlahiyyət sahibi olduğu sahələrdə istədiyi kimi həyata keçirər. Özünə görə səhvləri və doğruları var və insanları da bu dəyər mühakimələri istiqamətində qiymətləndirər.

Mömin üçün isə vəziyyət olduqca fərqlidir. Möminin ədalət anlayışının təməli, Qurana, yəni qatqısız Allah sözü olan və insanlara hər şeyin ən doğrusunu bildirən Haqq Kitaba əsaslanır. Allah sonsuz ədalət sahibidir. Onun sözünə uyan və əxlaqını Allahın bildirdiyi istiqamətdə şəkilləndirən bir mömin də hadisələr qarşısında təbii olaraq ən ədalətli rəftarı göstərər.

Zülmə razılıq göstərməmək

Möminlər şahid olduqları, eşitdikləri, hətta bilvasitə yoldan xəbərdar olduqları zülmə istiqamətli heç bir hərəkətə qarşı laqeyd qalmazlar. Quran əxlaqından qaynaqlanan mərhəmətləri onları hər cür zülmə qarşı rəftar almağa, məzlumların haqqını qorumağa, onlar üçün mübarizə aparmağa yönəldir.

Qarşılarında ən yaxın dostları da olsa, heç tanımadıqları və heç bir mənafelərinin olmadığı xarici biri də olsa edilən zülmü əngəlləmə mövzusunda qətiyyətli davranarlar. Bu vəziyyətin Allahın razılığını qazanmaq və Quran əxlaqını tətbiq etmək üçün dəyərli bir fürsət olduğunu düşünərlər.

Cahil insanlar isə xüsusilə də tanımadıqları biri üçün belə bir səy içərisinə girmənin öz deyimləriylə "ağılsızlıq" olduğunu düşünərlər. Hətta "mənə toxunmayan ilan min il yaşasın" kimi məşhur bir atalar sözüylə də bu fikirlərini açıq şəkildə ifadə edərlər. Bu onların edilən yaxşılıqların və göstərilən gözəl əxlaqın axirətdə qarşılarına çıxacağını unutduqlarından qaynaqlanar. Mömin isə bu vəziyyətin şüurundadır, bu səbəblə də, tanımadığı bir insana belə mərhəmətlə yaxınlaşıb onu zülmdən xilas etməyə çalışar.

Kimsə sahib çıxmasa və dəstək olmasa belə onlar tək başlarına bütün imkanlarını səfərbər edərək pisliyi əngəlləmyə çalışarlar. Əks şəkildə davranan insanlar çoxluq təşkil etsələr də onların vicdansızlıqları və laqeyidlikləri inananları zəifliyə vadar etməz. Axirətdə hər şahid olduqları hadisədə haqdan yana necə səy göstərdiklərindən hesaba çəkiləcəklərini və bu zülmün qarşısını almaq üçün nə etdiklərinin onlardan soruşulacağını bilirlər. Dünyada bir çox insanın etdiyi kimi "görmədim, eşitmədim, ya da bilmədim" deyərək məsuliyyətdən qaça bilməyəcəklərini bilirlər. Laqeyidlik etdikləri təqdirdə itirənin, vicdanlı davrandıqlarında da qazanacaq olanın yalnız özləri olduğunu unutmazlar. Məhz bu səbəblə də, heç bir zaman belə bir vəziyyətə tamaşaçı qalıb laqeyd bir xarakter göstərməzlər. Hər hansı bir şəkildə zülm olarsa, öz işlərinə başları qarışıb heç bir şeyə şahid olmamış kimi bu hadisəni görməzlikdən gələ bilməzlər.

Cahil cəmiyyətlərdə isə bunun nümunələrinə gündəlik həyatda hər an rast gəlmək mümkündür. Məsələn, bir insanın qəza keçirdiyini və çətin vəziyyətdə olduğunu görən biri, sırf özü üçün bir problem çıxmasını istəmədiyi üçün görməzlikdən gələ bilər. Ya da haqsızlığa məruz qalan bir insan gördüyündə, haqsızlıq edən adamın hirsini üzərinə çəkməmək üçün buna səssiz qala bilər.

Möminin isə vicdanı çox həssas olduğu üçün mərhəmət anlayışı bu tərz hadisələrə göz yummasına qətiyyən icazə verməz. Ən əsas özü kimsəyə qarşı zülm, haqsızlıq kimi rəftar göstərməyərək bu əxlaqın qabaqcılı olar. Başqalarında şahid olduğunda isə bu vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün əlindən gələn ən son nöqtəyə qədər səy sərf etməyincə vicdanı rahat olmaz. Çünki həqiqi mərhəmətdə zülmü görməzlikdən gəlmə, unutma, ya da diqqət etməmə kimi bir vəziyyət ola bilməz.

Edilən səhvlərə qarşı bağışlayıcı olmaq

Mərhəmətin əhəmiyyətli göstəricilərindən biri də insanın bağışlayıcı ola bilməsidir. Allah Quranda iman edən qullarını "bağışlayıcı" olmağa belə çağırır:

Sən bağışlama yolunu tut, yaxşı iş görməyi əmr et və cahillərdən üz döndər. (Əraf surəsi, 199)

Bu, insanın nəfsinə çətin gələ bilən, amma Allah qatında gözəl qarşılığı olan davranışdır. İnsan edilən səhv qarşısında hirsə qapıla bilər, ya da onu bağışlamağı istəməyə bilər. Amma Allah möminlərə bağışlamanın daha gözəl olduğunu bildirmiş və onları bu əxlaqa təşviq etmişdir:

Pisliyin cəzası özü kimi pislikdir. Amma kim bağışlasa və barışsa, onun mükafatı Allaha aid olar... (Şura surəsi, 40) 

Bir başqa ayədə Allah "Hər kim səbir edib bağışlasa, şübhəsiz ki, bu məqsədə uyğun işlərdəndir" (Şura surəsi, 43) şəklində bildirərək bunun üstün bir əxlaq olduğuna diqqət çəkmişdir.

Həmçinin Allah, "Qoy aranızda olan fəzilət və sərvət sahibləri qohumlara, miskinlərə və Allah yolunda hicrət edənlərə heç bir şey verməyəcəklərinə and içməsinlər. Qoy əfv edib bağışlasınlar. Məgər siz Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi? Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir." (Nur surəsi, 22) ayəsiylə möminləri bu mövzuda öz vəziyyətlərini düşünməyə də təşviq etmişdir. Çünki həqiqətən də hər insan Allahın onu bağışlamasını, əsirgəməsini və rəhmət etməsini istəyər. Yenə eyni şəkildə səhv etdiyi zaman, ətrafındakı insanların onu üzrlü görməsini və bağışlamasını diləyər. Məhz Allah möminlərə bu vəziyyəti xatırladaraq onlara edilməsindən xoşlandıqları bir rəftarı, başqalarına da göstərmələrini bildirmişdir. Əlbəttə bu, möminlər arasında mərhəməti təşviq edən əhəmiyyətli bir əmrdir.

Möminlər digər möminlərə qarşı, səhvləri hər nə olursa olsun, bağışlayıcı bir münasibət göstərərlər. Ancaq onların bağışlamaları, cahillik əxlaqını yaşayan kəslərin bağışlamasından çox fərqlidir. Din əxlaqını yaşamayan insanlar, çox vaxt dilləriylə qarşılarındakı insanı bağışladıqlarını söyləsələr belə, edilən səhvə qarşı qəlbən duyduqları kin və qəzəbdən xilas olmaları olduqca uzun sürər. Rəftarları ümumiyyətlə bu qəzəbi əks etdirəcək sitəmkarlıq şəklindədir. Əllərinə ilk fürsət keçdiyində də onsuz da ürəklərində topladıqları bu kin və qəzəbini dilə gətirərlər.

Möminlərin bağışlama şəkli isə tamamilə səmimiyyətə əsaslanır. İnsanın səhv edə biləcək bir quruluşda yaradıldığını bildikləri üçün, hələ ilk əvvəldən qarşı tərəfə təmkinlə yaxınlaşarlar. Çünki Quranda bəhs edən tövbə ilə əlaqədar ayələr, insanın səhv etməyə açıq bir varlıq olduğunu, ancaq əhəmiyyətli olanın bu səhvi bilən kimi bir daha təkrar etməməklə dərhal imtina etmək olduğunu bildirir. Bu ayələrdən biri belədir:

Allah ancaq o kəslərin tövbələrini qəbul edir ki, onlar avamlıqları üzündən pis iş gördükdən sonra tezliklə tövbə edirlər. Allah onların tövbələrini qəbul edər. Həqiqətən, Allah Biləndir, Müdrikdir. (Nisa surəsi, 17)

İnsanın səmimiyyətini ifadə edən bu şərtlər meydana gəldiyi müddətcə möminlər də bir-birlərinə qarşı son dərəcə bağışlayıcı və mərhəmətli bir rəftar göstərərlər. Tövbə etdiyi, peşmanlıq duyduğu, düzəltməyə çalışdığı səhvlərindən ötrü bir möminə qarşı içlərində kin bəsləməzlər. Səmimi olaraq bağışlamışsa kimsəni keçmişdə etdiklərindən ötrü mühakimə etməz və əsl əhəmiyyətli olanın insanın son anda göstərdiyi əxlaq olduğunu bilərlər.

Möminlərin bağışlayıcılığının bir fərqi də budur: Onlar, özləri tamamilə haqlı olduqları və qarşı tərəfin tamamilə haqsız olduğu bir vəziyyətdə belə heç tərəddüd etmədən bağışlaya bilərlər. Çünki Allah bunun gözəl bir əxlaq xüsusiyyəti olduğunu bildirərək möminlərə tövsiyə etmişdir:

O müttəqilər ki, bolluq zamanı da, qıtlıq zamanı da mallarından Allah yolunda xərcləyir, qəzəblərini boğur və insanları bağışlayırlar. Allah yaxşı iş görənləri sevir. (Ali İmran surəsi, 134)

Allahın bu hökmünü nəzərə alaraq öz haqlarından asanlıqla imtina edər və göz yumaraq qarşı tərəfə gözəl əxlaqları ilə nümunə olarlar.

Bu mövzuda yenə Quran əxlaqının gətirdiyi böyük bir fərq vardır; möminlər bağışlama mövzusunda səhvləri böyük, ya da kiçik deyərək ayırmaz və səhvə görə fərqli bir bağışlama anlayışı meydana gətirməz. Səhvi edən insan istəmədən böyük bir can, ya da mal itkisinə səbəb olmuş və bu da qarşı tərəfin maraqlarına böyük ölçüdə zərər vermiş ola bilər. Ancaq meydana gələn hər hadisənin Allahın izni ilə və bir qədər daxilində baş verdiyini bilən mömin, bu cür bir hadisəni təvəkküllə qarşılayar və şəxsi kin bəsləməz.

Yenə bu insan cəhalət nəticəsində Quranın hökmünə qarşı gəlmiş və Allahın qoyduğu sərhədləri aşmış ola bilər. Ancaq bu rəftarlarından ötrü insanı mühakimə edəcək olan yalnız Allahdır. Bu səbəblə, bu mövzuda mühakimə etmək və insanı bağışlamamaq kimi bir rəftar möminlərin məsuliyyətində deyil. İnsanın səmimi olaraq tövbə edib bu rəftarından peşman olması vəziyyətində alacağı qarşılıq Allah yanındadır. Necə ki, Allah bir çox ayəsində "Allaha şərik qoşma" xaricində möminlərin səmimiyyətlə imtina etdikləri səhvlərini bağışlayacağını bildirmişdir. Möminlər bunu bilmədikləri üçün onlar ancaq Allahın bildirdiyi şəkildə bağışlayar və əgər bu mövzuda Quranda bildirilən bir şərh varsa, səhv edən insana bu istiqamətdə davranarlar.

Ancaq bunu bir daha xatırlatmaq lazımdır ki, mömin üçün bağışlamada ölçü qarşı tərəfin səmimiyyəti və yaxşı niyyətidir. Bunu da mömin, vicdanı və ağlı ilə analiz edər. Pisliyi vərdiş halına gətirib qarşı tərəfin mərhəmətindən və gözəl əxlaqından istifadə etməyə çalışan birinə əlbəttə icazə verilməz. Belə bir vəziyyətdə qarşı tərəfə göstəriləcək əsl mərhəmətin yalnız bağışlamaq olmadığını bilir və onu səmimiyyətə, dürüstlüyə və Allahdan qorxmağa dəvət edərək mərhəmətini fərqli bir şəkildə ifadə edər.

Yaxşılıq və təqva mövzusunda yardımlaşmaq

Möminlər bir-birlərinə olan mərhəmətlərini, bir-birlərini Allahın rizasının ən çoxunu qazanacaq rəftarlara təşviq edərək göstərirlər. Həqiqi şəfqətin qarşılarındakı kimsəni cənnətə ən layiq olacaq şəkildə hazırlamaq olduğunu bilirlər. Məhz bu səbəblə də, bu mövzuda güclərinin çatdığı nisbətdə köməkləşər və bir-birlərinin əskiklərini tamamlamağa, səhvlərini düzəltməyə çalışarlar. Bu yardımlaşma eyni zamanda da Allahın əmri və Quran əxlaqının gərəyidir. Quranda bu yardımlaşmanın sərhədləri belə bildirilmişdir:

... Yaxşılıq etməkdə və Allahdan qorxmaqda bir-birinizə yardım edin. Günah işlər görməkdə və düşmənçilikdə bir-birinizə köməkçi olmayın. Allahdan qorxun. Həqiqətən, Allah şiddətli cəza verəndir. (Maidə surəsi, 2)

Ayədə də açıqlandığı kimi, möminlər "günah və həddi aşma" mövzusunda yardımlaşmazlar. Əslində bu da onların mərhəmət anlayışının nəticəsidir. Onlardan bu istiqamətdə bir kömək tələb edildiyində, "xatir qırmamaq üçün" ya da "kömək etməsəm ayıb olar" kimi bir məntiqlə hərəkət etməzlər. Çünki qarşılarındakı insanın, o an üçün qəmgin olsa belə axirətdə qəti olaraq bu rəftardan razı olacağını və ən gözəl mərhəmət şəklinin günah işləməsinə icazə verilməməsi olduğunu anlayacağını bilirlər.

Yuxarıdakı ayədə Allah məqbul olan yardımlaşmanın "yaxşılıq və təqva" mövzusunda lazım olduğunu bildirmişdir. Quranda bizə yaxşılığın nə olduğunu belə açıqlanmışdır:

Yaxşı əməl üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl sahibləri Allaha, Axirət gününə, mələklərə, kitablara, peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, kasıblara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə sərf edən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə döyüşdə səbir edən şəxslərdir. Onlar imanlarında doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da elə məhz onlardır. (Bəqərə surəsi, 177)

Göründüyü kimi, həqiqi yaxşılıq, cəmiyyətdə qəbul edilən şəklindən fərqlidir. Quran əxlaqını yaşamayan kəslər yaxşılığı, insanın canı istədiyi zaman, qarşı tərəfə lütf olaraq yardım olduğunu hesab edərlər. Lakin bu, insanın həmişə deyil, ancaq bəzi zamanlar tətbiq etdiyi bir davranışdır. Ümumiyyətlə, bu yaxşılıqlar yolda görülən bir dilənçiyə pul vermək, səfərdə yaşlılara yer vermək, ya da bişirilən yeməkdən qonşuya vermək kimi ənənələrlə məhduddur. Daha da əhəmiyyətlisi bunların hamısı insanın mənfəətlərini çox zədələməməsi şərtiylə qəbul edilir.

Halbuki Bəqərə surəsindəki ayədə gördüyümüz kimi, Quranda bildirilən yaxşılıq möminin bütün həyatını əhatə edən əxlaq şəklidir və yalnız insanın canı istədiyində, ağlına gəldiyində deyil, bütün həyatı boyunca tətbiq etdiyi bir ibadətdir. Həmçinin heç bir şərtə bağlı deyil. Mömin lazım olduğunda yaxşılıq edə bilmək və başqalarını yaxşılığa təşviq edə bilmək üçün hər cür fədakarlığı gözə ala bilər.

Yardımlaşmağı istənilən bir digər mövzu da "təqva"dır. "Təqva" sözünün mənası isə, "axirətdə insana zərər verəcək, sonsuz bir əzaba yol açacaq və dünyada da çətinlik, dağıtma, fəlakət kimi şeylərə səbəb olacaq şeylərdən çəkinmək-qorxmaq, nəfsi hər cür günah və üsyandan, pozulma və azmalardan qorumaq" deməkdir. Quranda təqva ilə əlaqədar bəzi ayələr belədir:

... Sizin etdiyiniz yaxşılıqları Allah bilir. Özünüzlə azuqə götürün! Ən yaxşı azuqə isə təqvadır. Məndən qorxun, ey ağıl sahibləri! (Bəqərə surəsi, 197)

Ey Adəm oğulları! Sizə ayıb yerlərinizi örtəcək libas və bəzək-düzək nazil etdik. Təqva libası isə daha xeyirlidir. Bu, Allahın dəlillərindəndir. Bəlkə düşünüb onlardan ibrət alasınız. (Əraf surəsi, 26)

Ey insanlar! Biz sizi kişi və qadından yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə, sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Şübhəsiz ki, Allah yanında ən hörmətli olanınız Ondan ən çox qorxanınızdır. Həqiqətən, Allah Biləndir, Xəbərdardır. (Hucurat surəsi, 13)

Quranda bizə, Allah Qatında əsl dəyər görəcək olanın, edilən işin mahiyyəti deyil, nə niyyətlə edildiyi və bir insanın bu işi edərkən səmimi davranıb-davranmadığı olduğu bildirilir. Bir ayədə bu mövzuya belə bir nümunə verilmişdir:

Onların nə əti, nə də qanı, Allaha çatmaz. Ona yalnız sizin təqvanız çatar.... (Həcc surəsi, 37)

Buna gündəlik həyatdan da bir çox nümunə vermək mümkündür. Misal üçün bir kimsə kasıblara pul köməyi edə bilər, çox köməksevər, incə düşüncəli və fədakarcasına rəftarlar göstərə bilər. Ancaq buradakı ölçü budur; əgər bu insan bütün bunları edərkən, Allahı razı edə bilmə ümidiylə və yalnız Allahın təqdirini qazanmaq məqsədiylə hərəkət edirsə rəftarı təqvaya uyğundur. Əgər insanların məmnuniyyətini, tərifini qazanmaq, nümayiş etdirmək kimi bir niyyəti varsa, bu vəziyyətdə bütün etdiklərinin boşa getmiş olma ehtimalı vardır. Çünki, insan axirətdə təqvasına görə qarşılıq görəcək.

Allah həm yaxşılıq edilməsini, amma bu yaxşılığı edərkən də niyyətin səmimi olmasını şərt qoymuşdur. Möminlərin aralarındakı yardımlaşmaları da məhz axirətdə dəyər görəcək bu iki mövzu üzərinə qurulmuşdur ki, gerçək mərhəmət də bu istiqamətdə yardımlaşma tələb edir.

Möminlər bir başqasına ancaq rahatlıq və hüzur gətirmə şərtiylə kömək edərlər. Məsələn, bir insanın sağlamlığına zərər gəlməsinə mane olmaq, daha rahat yaşamasını təmin etmək, sevincini artırmaq üçün, imanını gücləndirmək, daha hüzurlu bir ortam təqdim edə bilmək üçün, başına gələn çətin vəziyyətdən xilas olmaq üçün kömək edərlər. Yəni edilən yardımın nəticəsində kömək edilən insanın iman, sağlamlıq, sevinc, hüzur, rahatlıq, gözəllik olaraq irəliləmiş olması əsasdır.

Ancaq Quranın mərhəmət anlayışından məhrum olan kəslər qarşı tərəfə kömək edərkən belə bir dəyərləndirmə etməzlər. Edəcəkləri köməyin nəticəsində insanı zərərə uğrama ehtimalını belə düşünməzlər. Misal olaraq qumar, fahişəlik və ya fırıldaqçılıq kimi bir məqsəd istiqamətində istifadə edilməsi üçün borc pul vermək, qarşı tərəfə böyük bir pislik etmək deməkdir. Bu insan təmin edilən bu köməklə həm dünyada böyük çətinlik içərisinə girəcək, həm də Allahın haram qıldığı bir işə girişdiyi üçün axirətdə pis bir qarşılıq görəcək. Günah mövzusunda edilən bu köməkləşmə, köməyi təmin edən insana da böyük bir məsuliyyət yükləyəcək. Günah işlənməsinə vəsilə olan bir insan da ən az bu rəftarı göstərən insan qədər səhv davranmış deməkdir. Bu səbəblə Allah, bu kəslərin axirətdə bu köməklərindən ötrü əzabla qarşılaşacaqlarını, amma artıq bir-birlərinə kömək edə bilməyəcəklərini bildirmişdir:

Günahkarlara deyiləcək: “Sizə nə olub ki, bir-birinizə kömək etmirsiniz?”

Bəli, onlar bu gün baş əyəcəklər! (Saffat surəsi, 25-26)

Yaxşılıq və təqva mövzusunda yardımlaşanlar isə belə qarşılıq alacaqlar:

Kim yaxşılıq gətirərsə, ona gətirdiyinin on qat əvəzi verilər. Kim pislik gətirərsə, ona ancaq gətirdiyinin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz. (Ənam surəsi, 160)

... Kim bir yaxşılıq etsə, onun savabını artırarıq. Həqiqətən, Allah Bağışlayandır, şükrün əvəzini verəndir. (Şura surəsi, 23)

Yaxşılığı əmr edib, pisliyi qadağan edənlərdən olmaq

Dünya üzərində həqiqi yaxşılıq və həqiqi pisliyin nə olduğu məlumatına şübhəsiz yalnız möminlər sahibdirlər. Çünki onlar bu anlayışların mənalarını və əhatə etdiklərini, Allahın "doğrunu səhvdən ayıran" kitab olaraq göndərdiyi Qurandan öyrənərlər. Quranda, doğru və yanlış, yaxşılıq və pislik kimi anlayışlar, nümunələr verilərək hər insanın anlaya biləcəyi kimi açıqlanmışdır. Həmçinin möminlərə, Allahdan qorxmaları səbəbiylə, yaxşını pisdən ayırd etmələrini təmin edən bir nur və anlayış da verilmişdir. (Ənfal surəsi, 29) Ancaq İslam əxlaqında insanın doğrunu və yanlışı yalnız özünün bilməsi kifayət deyil. Doğruları görməyə və tövsiyəyə açıq olan hər insanı Quran əxlaqını yaşamağa dəvət etməsi lazımdır. Bu səbəblə, möminlər bütün həyatları boyunca insanlara yaxşı ilə pisin arasındakı fərqi izah edərlər. Allah möminlərə belə əmr etmişdir:

Qoy sizin içərinizdən xeyrə çağıran, yaxşı işlər görməyi buyuran və pis əməlləri qadağan edən bir camaat çıxsın. Məhz onlar nicata qovuşanlardır. (Ali İmran surəsi, 104)

Tövbə edən, ibadət edən, həmd edən, oruc tutan, rüku və səcdə edən, yaxşı işlər görməyi buyurub pis əməlləri qadağan edən və Allahın qoyduğu hüdudlarını qoruyan o möminləri müjdələ. (Tövbə surəsi, 112)

Quranda həmçinin Allahın bu əmrini yerinə yetirən insanların digər insanlar üçün nə qədər xeyirli kimsələr olduqlarına da diqqət çəkilmişdir:

Siz insanlar arasında üzə çıxarılmış ən xeyirli ümmətsiniz. Siz yaxşı işlər görməyi əmr edir, pis əməlləri qadağan edir və Allaha iman gətirirsiniz. Kitab əhli də iman gətirsəydi, əlbəttə, onlar üçün yaxşı olardı. Onların arasında iman gətirənlər də vardır. Əksəriyyəti isə haqq yolunu azmış fasiqlərdir. (Ali İmran surəsi, 110)

Möminlərin, insanlara yaxşılığı nəsihət edib, pislikdən çəkindirməyə çalışarkən göz qarşısında saxladıqları əhəmiyyətli bir ölçü vardır; qarşılarındakı insanın nə keçmişi, nə də o an etdiyi səhv davranışları onlarda ön mühakimə meydana gətirməz. Kimsəyə səhvlərindən ötrü "necə olsa bu insan mömin olmaz" gözü ilə baxmazlar. Heç kimi, din əxlaqını izah etmə mövzusunda gözardı etməzlər. Belə bir rəftarın ədalətsizlik olduğunu bilir və bundan çəkinirlər. Digər insanların gözəl əxlaqı yaşaya bilmələri üçün, əvvəl möminlərin bildiyi məlumatlara sahib olmaları və eyni şəkildə öyrədilmələri lazımdır. Bu səbəblə möminlər, insanların rəftarları nə qədər mənfi olursa olsun, yaxşılığa çağırmaqda və pislikdən çəkindirməkdə, doğru olanı izah etməkdə tərəddüdə düşməzlər.

Ancaq bütün bu izahatlara baxmayaraq qarşı tərəf öz baxış aspektində israrlı davranarsa, bu vəziyyətdə də heç bir şəkildə məcburiyyət tətbiq etməzlər. Çünki Allah Quranda "Dində məcburiyyət (təzyiq) yoxdur ..." (Bəqərə surəsi, 256), "Bu halda, öyüd və xatırlatma bir fayda təmin edəcəksə, öyüd verib xatırlat" (Əla surəsi, 9) şəklində bildirmişdir.

Möminlər, Quranın yaxşılığı əmr etmə hökmünü yalnız doğru və səhvi heç bilməyən və dini heç tanımayan insanlara deyil, eyni zamanda möminlərə qarşı da tətbiq edərlər. Çünki insan sadəcə bilmədiyindən deyil, bəzən də unutduğundan, yanıldığından, ya da nəfsinin təlqinlərinə uyduğuna görə səhv edə bilər. Məhz bu vəziyyətdə möminlər bir-birlərinə Quranın hökmlərini xatırladaraq yaxşılığı əmr etmiş və pisliyi əngəlləmiş olarlar. Dünya həyatında ancaq yaxşılıq edənlərin və saleh əməllər işlədənlərin cənnətlə müjdələnəcəklərini, pislikdən çəkinməyənlərin isə cəhənnəm əzabıyla qarşılıq görəcəklərini bildiklərindən bir-birlərini bu istiqamətdə xəbərdar edərlər. Allah möminlərin bir-birləri üzərində nəzarətçi olduqlarını və bir-birlərinin vəliləri olduqlarını bildirmişdir:

Mömin kişilərlə mömin qadınlar bir-birinin dostlarıdır. Onlar insanlara yaxşı işlər görməyi buyurur, pis əməllərə qadağa qoyur, namaz qılır, zəkat verir, Allaha və Onun Elçisinə itaət edirlər. Allah onlara rəhm edəcəkdir. Həqiqətən, Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir. (Tövbə surəsi, 71)

Həmçinin möminlər bu ibadəti yerinə yetirmək mövzusunda heç zaman sıxılmazlar. Qarşılarındakı insanlar nə qədər çox səhv etsə də səbirlə, şəfqətlə və mərhəmətlə xəbərdar etməyə və xatırlatmağa davam edərlər. Çünki Allah bir çox ayəsində səbir edənləri sevdiyini bildirərək, möminləri Quran əxlaqını tətbiq etməkdə səbirli olmağa dəvət etmişdir.

Pisliyə Ən Gözəl Şəkildə Qarşılıq Vermək

Allah Quranda inananlara pisliyə yaxşılıqla qarşılıq verməyi əmr etmişdir:

Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz. Sən pisliyi yaxşılıqla dəf et! O zaman səninlə ədavət aparan kimsə sanki yaxın bir dost olar. (Fussilət surəsi, 34)

Sən pisliyi yaxşılıqla dəf et. Biz onların aid etdikləri sifətləri daha yaxşı bilirik. (Muminun surəsi, 96)

Ayədə görüldüyü kimi, Allah möminlərə, pisliyə qarşı ən gözəl rəftarla qarşılıq verdikləri təqdirdə xeyirli bir nəticə əldə edəcəklərini vəd etmişdir. Hətta qarşılarındakı insanla aralarında düşmənçilik kimi bir vəziyyət olsa belə səmimi bir dostluq meydana gələ biləcəyinə diqqət çəkmişdir.

Bu, eyni zamanda inananların mərhəmət anlayışlarının da gərəyidir. Qarşı tərəfin Allahın bəyənməyəcəyi pis davranışda olduğunu gördükləri zaman, hər şeydən əvvəl bunun o insanın axirəti baxımından riskli bir vəziyyət olduğunu düşünərək, qürur və təkəbbürə qapılmadan, təmkinli və təvazökar bir şəkildə yaxınlaşarlar; təvazökar üslubdan istifadə edirlər. Quran əxlaqını yaşamayan insanlarda olduğu kimi "səhv olan, pisliyi edən qarşı tərəf, əvvəl o göz yumsun" ya da "nə edirsə etsin" kimi bir məntiqlə hərəkət etməzlər. Gözəl rəftarı kim göstərsə, Allahın o insanın rəftarından məmnun olacağını və pisliyə məruz qalındığı halda gözəlliklə davranmağın Qurana ən uyğun olan rəftar olduğunu bilirlər. Bu səbəblə də, təvazökar olmanın bir itki deyil, əksinə böyük bir qazanc olduğunu düşünərək hərəkət edərlər.

İman edənlər həyatları boyunca hər cür insanla qarşılaşarlar. Amma qarşılarındakı insanların rəftarlarına görə, onlar da əxlaq anlayışlarını dəyişdirməzlər. Qarşı tərəf məsxərəçi üslubunda danışa bilər, çirkin sözlər işlədə bilər, hirslənə bilər, pislik edə bilər ya da düşməncə rəftarlar sərgiləyə bilər. Ancaq möminin nəcibliyi, təvazökarlığı, mərhəmətli və mülayim rəftarı heç bir zaman dəyişməz. Ona deyilən pis sözə pis sözlə cavab verməz. Lağ edənə lağ ilə, qəzəbə qəzəblə cavab verməz. Qəzəblənən bir insana qarşı sakit və təmkinli olar. Sərt rəftara qarşılıq, onu etdiyindən utandıracaq, gözəl əxlaqa yönəldəcək təmkinlilik və mərhəmət anlayışı ilə hərəkət edər.

Əlbəttə möminin bu rəftarları tamamilə ağıllı bir ölçüdə olur; özünü zərərə uğrayacağı bir vəziyyətə salmaz. Nə özünün, nə də digər möminlərin haqsızlığa, ya da zərərə uğramasına icazə verməz. Amma bir tərəfdən də göstərdiyi gözəl rəftarlarla, Quranda əmr edilən gözəl əxlaqın təbliğini etmiş olar. Allahın bəyəndiyi əxlaqı tətbiq edərək qarşı tərəfi din əxlaqına isindirməyə çalışır.

Həmçinin bunu da heç unutmamaq lazımdır: Qarşı tərəfin pis əxlaq göstərməsi insanın özünün də pis əxlaq göstərməsinə bir səbəb deyil. Hər insan Allaha qarşı etdiklərindən tək başına məsuldur. Üstəlik, pis bir rəftara qarşı şəfqət, mərhəmət və gözəl əxlaq göstərmək Qurana görə üstün bir əxlaqın göstəricisidir. Çünki möminin bu gözəl münasibəti, onun Allaha olan bağlılığının gücünü və şiddətini göstərir. Bəhsi keçən şəxs bu əxlaqı yalnız Allahın razı olması üçün səbirlə tətbiq edir.

Quran əxlaqını yaşamaq mövzusunda göstərdikləri bu üstün səbrin qarşılığında da Allah bu kəslərin mükafatlarını iki dəfə verəcəyini belə bildirir:

Səbir etdiklərinə görə onlara mükafatları ikiqat veriləcəkdir. Onlar pisliyi yaxşılıqla dəf edir və özlərinə verdiyimiz ruzidən Allah yolunda xərcləyirlər. (Qəsas surəsi, 54)

İnsanlara yaxşılıqla davranmaq

Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları yalnız haqq olaraq yaratdıq. O Saat mütləq gələcəkdir. Odur ki, Sən onları gözəl tərzdə bağışla. (Hicr surəsi, 85)

Allah möminlərə "gözəlliklə davranmağı" əmr etmişdir. Bu, möminin Allah qorxusundan və Qurana olan bağlılığından qaynaqlanan sabit əxlaq anlayışıdır. Bu səbəblə, mömin həyatı boyunca bu əxlaqdan güzəştə getməz və Allahın razılığını qazanmaq üçün ətrafındakı insanlara gözəlliklə davranar.

Qarşı tərəfin varlı, ya da kasıb, yaşlı və ya uşaq, qadın, ya da kişi olmasının möminin göstərəcəyi əxlaq baxımından heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Mömin bu rəftarına qarşılıq insanlardan və dünyadan mənfəət ummadığı üçün insanları bu tip xüsusiyyətlərinə görə qiymətləndirməz. Necə ki, Allah bir ayəsində möminlərə bu mövzudakı ölçünü də bildirmişdir:

Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, kasıblara, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz kölə və kənizlərə yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah lovğalıq edənləri və özünü öyənləri sevmir. (Nisa surəsi, 36)

Mömin Allahın əmr etdiyi hər kəsə qarşı gözəl rəftarlar göstərir. Ancaq bu, qarşı tərəfin yanlış olan fikirlərini təsdiq edən, ya da yanlış davranışlarına göz yuman bir yaxşılıq anlayışı deyil. Mömin doğru və haqq olan bir mövzuda Allahın göstərdiyi yoldan əsla güzəştə getməz. Əgər qarşı tərəfin yanlış bir rəftarı varsa, yenə gözəl bir tərzlə, mərhəmətlə və insaniyyətlə bunu ona göstərməyə çalışar və doğrusunu mütləq izah edər. Möminlərin inkar edənlərə din əxlaqını izah edərkən ortaya qoyduqları rəftar bu mövzuya gözəl bir nümunə təşkil edər. Quranda bu mövzudan bəhs edən nümunələrdən biri, hz. Musanın, o dövrdə Misirin idarəçisi olan Firona dini təbliğ etmə tərzidir. Allah, hz. Musaya, Firona dini izah etməsini ancaq bunu edərkən yumşaq söz söyləməsini əmr etmişdir:

Sən və qardaşın möcüzələrimlə gedin və Məni zikr etməkdə zəiflik göstərməyin. Fironun yanına gedin. Çünki o, həddini aşmışdır. Onunla yumşaq danışın. Bəlkə, öyüd-nəsihət qəbul etsin, yaxud qorxsun!” (Taha surəsi, 42 -44)

Allahın bu əmri üzərinə hz. Musa və qardaşı hz. Harun Fironun bütün zalımlığına, kobudluğuna və qürurunu baxmayaraq mərhəmətli və təvazökar rəftarlarını mühafizə etmişlər, ona gözəlliklə yaxınlaşmışlar.

İnsanların arasını düzəltmək

Daha əvvəl də bəhs etdiyimiz kimi, iman edənlərin yaşadıqları mərhəmət anlayışı, insanlara hər zaman gözəlliklə davranmalarını təmin edər. Heç bir zaman davakar, tərs, ara vuran rəftar sərgiləməz və ətraflarındakı insanları da bu mövzuda doğru istiqamətləndirərlər. Quran əxlaqını yaşamaları səbəbiylə ən əvvəl özləri hər zaman sülhsevər, anlayışlı və barışdırıcı xarakter göstərərlər. Din əxlaqından uzaq yaşayan kəslərin tez-tez yaşadıqları "incimə", "dava etmə", "mübahisə etmə" kimi rəftar pozuqluqlarının Quran əxlaqında yeri olmadığını bilirlər. Bu səbəblə də, nə olursa olsun bağışlama, xoş görmə və qarşı tərəfi gözəl olana çəkmə yolunu seçirlər.

Digər insanları da daim bu əxlaqı yaşamağa təşviq edərlər. Onlara Allahın belə bir əxlaqı daha çox bəyənəcəyini və axirətdə daha gözəl bir qarşılığı olacağını xatırladarlar. İnsanların arasındakı ayrılıqların, ya da anlaşılmazlıqların həll yolu tapmasına vəsiləsi olduqları üçün həmçinin özləri də Allahın razı olacağı bir rəftarı etmiş olurlar. Allah onların sırf Rəbbimizin razılığını axtararaq göstərdikləri bu əxlaqa böyük bir mükafatla qarşılıq verəcəyini bildirmişdir:

Onların gizli söhbətlərinin çoxunda xeyir yoxdur. Sədəqə verməyi və ya yaxşılıq etməyi yaxud da insanlar arasında sülh yaratmağı əmr edən şəxsin pıçıldaması isə istisnadır. Kim bunu Allahın razılığını qazanmaq üçün edərsə, Biz ona böyük mükafat verərik.  (Nisa surəsi, 114)

İbadətlərdə qətiyyət göstərmək

Allah Quranın bir çox ayəsində, iman etdiklərini söylədikləri halda ürəklərində həqiqi imanı yaşamayan səmimiyyətsiz insanlar haqqında məlumat vermişdir. Bu kəslər, müəyyən mövzularda möminlərin rəftarlarına oxşar davranışlar göstərə bilərlər. Quranda bildirilən bəzi ibadətləri yerinə yetirə bilər, Allahın çəkinilməsini bildirdiyi mövzuların bəzilərinə diqqət edərək möminlərə bənzər həyat tərzi yaşaya bilərlər, ancaq bütün bunlarda mütləq qətiyyət və səmimiyyət göstərməzlər. Bu kəslərin səmimiyyətsizliyinə qarşılıq iman edənlərin Allahın əmrlərini yerinə yetirmək mövzusundakı qətiyyətləri çox kəskindir. Bu mövzudakı ən gözəl nümunələrdən biri Peyğəmbərimiz (s.ə.v) dövründə yaşamış olan müsəlman qadınların rəftarlarıdır.

Təsəttürlə əlaqədar ayələrin endiyi dövrdə müsəlman qadınlar, ətraflarındakı insanların qınamasından, ya da mənfəətlərinə bir zərər gəlməsindən qorxmadan bu hökmü yerinə yetirmişlər. Bu mövzuyla əlaqədar olaraq hz. Aişə (rədiyallahu ənh)-dən belə rəvayət edilmişdir:

"Baş örtüklərini yaxalarının üstünə qoysunlar" ayəsini nazil edincə mantolarını cıraraq onunla örtünmüşlər. "(İbn-i Kesir, Hadislerle Kuran-ı Kerim Tefsiri, cild:11, s. 5880)

Mömin qadının təyin edici bir xüsusiyyəti Allah (c.c)-nin Quranda əmr etdiyi üzrə geyimində təsəttür ölçülərinə diqqət etməsi və başını örtməsidir. Nur surəsindəki örtünməylə əlaqədar ayələr hicrətdən sonraki dövrdə endirilmişdir:

"Şeybə qızı Safiyə izah edir və deyir ki: Biz hz. Aişənin yanında ikən bir qisim xanımlar Qureyşli qadınların vəziyyətini və fəzilətlərini izah etmişdilər. Bunun üzərinə hz. Aişə buyurdu ki; "şübhəsiz ki, Qureyşli qadınların üstünlüyü vardır. Amma Allaha and içirəm ki, mən ənsarın qadınlarından daha çox Allahın Kitabını təsdiq edən və Qurana inanan fəzilətli kəslər görmədim." Nur surəsindəki "baş örtüklərini yaxalarının üstünə qoysunlar" ayə-i kəriməsi nazil olduğunda ərləri onların yanlarına getdilər və onlara Allah (c.c)-nin bu mövzuda nazil etdiyi ayəni oxudular. Hər bir kişi arvadına, qızına, bacısına və yaxınlarına bu ayəni oxuyurdu. Aralarında elə bir xanım olmadı ki, baş örtüsünü yaxası üzərinə qoymasın. Allahın endirdiyi kitabındakı hökmünə inandıqlarından və təsdiq etdiklərindən libaslarına büründülər ... "(İbn-i Kesir, Hadislerle Kuran-ı Kerim Tefsiri, cild:11, s. 5880)

Peyğəmbərimiz (s.ə.v) dövründəki müsəlman qadınların bu qətiyyətləri bütün inananlara nümunə olmağa davam edir.

Həyatı yalnız dünya həyatı ilə məhdud sanan insanlar dünyada etdikləri yaxşılıqların və pisliklərin, axirətdə qarşılarına çıxacağını unudarlar. İnananlar isə axirətin varlığına şübhə duymadan inandıqları üçün hər etdiklərinin qarşılığını alacaqlarını və etmədiklərindən ötrü axirətdə peşmanlıq yaşaya biləcəklərini bilirlər. Bu səbəblə də, gözəl əxlaqın hər incəliyini ən gözəl şəkliylə tətbiq etməyə çalışırlar.

Fədakarlıq göstərmək

Mütləq bir qətiyyətlə və heç bir şərt qoşmadan yaşanılan fədakarlıq möminlərin əhəmiyyətli əxlaq xüsusiyyətlərindən biridir. Bir çox mövzuda möminləri təqlid edə bilən, ancaq səmimi imanı gərəyi kimi yaşamayan bəzi insanlar, yalnız Allahın razılığını, sevgisini və axirəti hədəfləyərək fədakarlıq etmələri lazım olduqda buna güc yetirə bilməzlər. Bəzən insanlara göstəriş edə bilmək, bəzən həqiqi əxlaq anlayışlarını gizləyə bilmək, bəzən də müxtəlif mənfəətlər əldə edə bilmək üçün fədakarlıq görünüşündə müxtəlif cəhdlər edə bilərlər. Ancaq qarşılığında heç bir mənfəət əldə edə bilməyəcəklərindən əmin olduqlarında bu mövzudakı istəksizlikləri ciddi şəkildə diqqət çəkər. Xüsusilə də öz tərəflərindən mənfəət itkisindən söhbət gedərsə, maddi ya da mənəvi baxımdan bir zərərə düçar olacaqlarını düşündüklərində, yalnız imanın qazandıra bildiyi bu gücü özlərində tapa bilmir və beləcə səmimiyyətsizlikləri ortaya çıxır.

İman edənlər, Allah üçün fədakarlıq göstərə biləcəkləri bir vəziyyətlə qarşılaşdıqlarında bunu imanlarını və səmimiyyətlərini göstərən bir fürsət olaraq görərlər. Dünya həyatının Allahın razılığını qazana bilmələri üçün yaradılmış qısa və keçici bir imtahan mühiti olduğunun şüuruyla hərəkət edər, bu səbəblə əsl olaraq Allahın razılığını və axirət qazancını istəyərlər. Lazım olduğunda özləri də ehtiyac içində olduqları halda, heç düşünmədən haqlarından imtina edə bilərlər. Heç bir zaman etdikləri fədakarlıqları dilə gətirərək, özlərini tərifləyəcək ya da ön plana çıxaracaq bir rəftar göstərməz və fədakarlıqlarından ötrü qarşı tərəfi minnət altında buraxmağa çalışmazlar. Quranda möminlərin bu üstün fədakarlıq anlayışları belə ifadə edilmişdir:

Mühacirlərdən əvvəl Mədinədə yurd salmış, sonra da iman gətirmiş kimsələr öz yanlarına hicrət edənləri sevir, onlara verdiklərinə görə qəlblərində peşmançılıq hissi duymurlar. Hətta özləri ehtiyac içində olsalar belə, onları özlərindən üstün tuturlar. Nəfsinin tamahından qorunan kimsələr nicat tapanlardır. (Həşr surəsi, 9)

Möminlərin axirəti üçün dua etmək

Möminlərin bir-birlərinə göstərdikləri ən gözəl mərhəmət şəkillərindən biri də bir-birlərinin yaxşılığı üçün dua etmələridir. Imanlarından ötrü Allahın dilədiyi an dilədiyi hər şeyi edə biləcək şəkildə sonsuz güc sahibi olduğunu bilirlər. Həmçinin Allah, "Qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, Mən onlara yaxınam, Mənə yalvaranın duasını yalvardığı vaxt qəbul edərəm. Qoy onlar da Mənim çağırışımı qəbul edib Mənə iman gətirsinlər ki, doğru yola yönələ bilsinlər." (Bəqərə surəsi, 186) deyərək möminləri dua edərək Özündən istəməyə çağırmış və onların bu dualarına cavab verəcəyini bildirmişdir.

Məhz möminlər Rəbbimizin bu çağırışına könüldən qarşılıq verir və Ondan dünyadakı və axirətdəki hər cür gözəlliyi istəyərlər. Ancaq möminlərə qarşı duyduqları mərhəmət, onların da yaxşılığı üçün dua etmələrini tələb edir. Özləri üçün Allahdan nə istəyirlərsə, digər möminlər üçün də ən az bunları, hətta daha da çoxunu istəyəcək qədər üstün bir mərhəmət anlayışına sahibdirlər.

Bu mərhəmətlərinin əsl səbəbi isə cənnət və cəhənnəmin və ölümdən sonra başlayacaq olan sonsuz həyatın varlığından qəti olaraq əmin olmalarıdır. Möminlərin də sonsuz həyatlarını Allahın rəhməti içərisində cənnətlərdə keçirəcəkləri üçün Allaha həmişə dua edərlər. Allahdan, özlərinin və mömin bacı-qardaşlarının əskiklərini aradan qaldırmasını, pisliklərdən təmizləməsini, səhvlərini bağışlamasını və onlara cənnətini nəsib etməsini istəyərlər.

Şübhəsiz bu çox üstün bir əxlaqdır. Çünki insanlar ümumiyyətlə həmişə öz yaxşılıqları və rahatlıqları üçün səy göstərərlər və həmişə özlərinə istiqamətli arzular edərlər. Möminlərin həmçinin digər bacı-qardaşlarını da düşünmələri onların üstün əxlaqlarından qaynaqlanır. Quranda möminlərin bu əxlaqlarını əks etdirən dualarına çox nümunə verilmişdir:

... “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkilərə yüklədiyin kimi, bizə də ağır yük yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla və bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafirləri məğlub etməkdə bizə yardım et!”  (Bəqərə surəsi, 286)

... "Bizə çoxlu səbir ver və bizi müsəlman olaraq öldür". (Əraf surəsi, 126)

Onlardan: “Ey Rəbbimiz! Bizə həm bu dünyada, həm də axirətdə gözəl nemətlər ver və bizi Od əzabından qoru!” – deyənləri də vardır.  (Bəqərə surəsi, 201)

"Ey Rəbbimiz! Bizi hidayət yoluna yönəltdikdən sonra qəlbimizi sapdırma və bizə Öz tərəfindən mərhəmət bəxş et. Həqiqətən, Sən Bəxşedənsən. Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, gerçəkləşəcəyinə şübhə edilməyən bir gündə insanları bir yerə Sən yığacaqsan. Həqiqətən, Allah vədinə xilaf çıxmaz. (Ali İmran surəsi, 8-9)

Sonrakı nəsillərin mömin olması üçün dua etmək

Quranda möminlərin, ölümlərindən sonra arxalarında buraxacaqları hələ yaşı kiçik olan uşaqlara qarşı dərin bir mərhəmət və sevgi ilə yaxınlaşmalarına olduqca diqqət çəkilir. Bu səbəblə möminlər öz həyatlarının sonuna yaxınlaşdıqlarında onlardan sonra böyüyəcək olan kiçik uşaqların özbaşına qalmalarına razı olmazlar. Onlara imanlı, dürüst, etibarlı, ağıllı və gözəl əxlaqlı olmağın yollarını göstərərlər. Allahın bu mövzudakı əmri belədir:

Qoy özlərindən sonra zəif övladlar qoyub gedəcəkləri təqdirdə onlardan ötrü qorxan kəslər yetimlərdən ötrü də qorxsunlar. Qoy onlar Allahdan qorxsunlar və doğru söz söyləsinlər. (Nisa surəsi, 9)

Allah Quranda peyğəmbərlərdən də bu mövzuda nümunələr vermişdir. Peyğəmbərlər istər uşaqları, istərsə özlərindən sonra gələn nəsli üçün dua etmiş, onların da gözəl əxlaqlı bir müsəlman olmaları üçün səy göstərmişlər. Bu mövzuda Quranda bildirilən nümunələrdən bəziləri belədir:

Bir zaman İbrahim demişdi: “Ey Rəbbim! Bu şəhəri əmin-amanlıq yurdu et. Məni və oğullarımı bütlərə tapınmaqdan uzaqlaşdır. (İbrahim surəsi, 35)

Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Bizə gözümüzün aydınlığı olan zövcələr və övladlar bəxş et və bizi müttəqilərə imam et!” (Furqan surəsi, 74)

O zaman İbrahim və İsmail evin (Kəbənin) bünövrəsini qaldırarkən belə dua etdilər: “Ey Rəbbimiz! Bunu bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən! Ey Rəbbimiz! İkimizi də Sənə təslim olacaq, nəslimizdən də Sənə təslim olan bir ümmət et. Bizə ibadət qaydalarını göstər və bizim tövbələrimizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən! (Bəqərə surəsi, 127-128)

Möminlərin səhvləri üçün bağışlanma diləmək

Bil ki, Allahdan başqa ibadətə layiq olan heç bir məbud yoxdur. Sən həm öz günahlarının, həm də mömin kişilərlə mömin qadınların bağışlanmasını dilə. Allah gəzib-dolaşdığınız yeri də, gecələyəcəyiniz məskəni də bilir. (Məhəmməd surəsi, 19)

Quran əxlaqını yaşamağın möminlərə qazandırdığı mərhəmət anlayışı, möminlərin bir-birlərinə qarşı olan düşkünlükləriylə özünü göstərir. Möminlər axirətdəki əzaba qarşı hiss etdikləri qorxunu mömin bacı-qardaşları üçün də duyarlar. Öz qurtuluşlarını istədikləri qədər digər möminlərin də Allahın razılığını və cənnətini qazanmalarını istəyərlər. Bu səbəblə də, Allahın əmr etdiyi şəkildə onların da bağışlanmaları üçün dua edərlər. Quranda möminlərin bu üstün mərhəmət anlayışlarına nümunə olan bir çox ayə vardır:

Ey Rəbbimiz! Sən Oda saldığın kəsi rüsvay edərsən. Zalımların köməkçiləri olmaz. Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, biz: “Rəbbinizə iman gətirin!” – deyə imana çağıran bir kimsənin çağırışını eşidib iman gətirdik. Ey Rəbbimiz! Günahlarımızı bizə bağışla, təqsirlərimizdən keç və canımızı itaətkarlarla bir yerdə al! Ey Rəbbimiz! Öz elçilərinin vasitəsi ilə bizə vəd etdiklərini ver və Qiyamət günü bizi rüsvay etmə! Şübhəsiz ki, Sən vədindən dönməzsən!” (Ali İmran surəsi, 192-194)

Ey Rəbbim! Məni də, nəslimdən olanları da namaz qılan et! Ey Rəbbimiz! Duamı qəbul elə! Ey Rəbbimiz! Haqq-hesab günü məni, valideynlərimi və möminləri bağışla!” (İbrahim surəsi, 40-41)

Üstəlik möminlər, gəlmiş keçmiş bütün iman edənlər üçün də dua edərlər. Allaha iman edən hər insan, hansı dövrdə, harada yaşamış olursa olsun onların bacı-qardaşlarıdır. Möminlərin bu istiqamətdəki duaları bir ayədə belə bildirilir:

Səhabələrdən sonra gələnlər deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla. Bizim qəlbimizdə iman gətirənlərə qarşı nifrət və həsədə yer vermə. Ey Rəbbimiz! Həqiqətən də, Sən Şəfqətlisən, Rəhmlisən!” (Həşr surəsi, 10)

Heç Kimə Lağ Etməmək

Dinin yaşanmadığı cəmiyyətlərdə "lağ etmək" insanların özlərinə edilmədiyi müddətcə qarşı çıxmadıqları, hətta əhəmiyyətli bir əyləncə mövzusu olaraq qiymətləndirdikləri bir davranışdır. Bu səbəblə də demək olar ki, qarşılaşdıqları hər şeyi lağ mövzusu etməkdən çəkinməzlər. Bu rəftar pozuqluğu ilə əslində qarşı tərəfi alçaldaraq özlərini ucaltdıqlarına inanırlar. Onlara görə insanların şikəstlik, köklük, qısa boyluluq və s. kimi fiziki əksiklikləri ilə yanaşı dillərinin dolaşması, asqırmalar ya da ayaqlarının harasa ilişib yıxılmaları kimi hər kəsin qarşılaşa biləcəyi adi vəziyyətlər belə əhəmiyyətli lağ mövzularıdır.

Möminlər isə, belə bir rəftara heç bir şəkildə tənəzzül etməzlər. Hər şeydən əvvəl Quran əxlaqında məsxərənin yeri olmadığını və bunun Allahın bəyənmədiyi bir rəftar olduğunu bilirlər. Quranda Allahın bu mövzudakı əmri belədir:

Ey iman gətirənlər! Bir camaat digərini məsxərəyə qoymasın. Ola bilər ki, bunlar onlardan daha yaxşı olsunlar. Qadınlar da qadınları lağa qoymasınlar. Ola bilər ki, bunlar onlardan daha yaxşı olsunlar... (Hucurat surəsi, 11)

Bununla yanaşı möminlər insanlara imanları, gözəl əxlaqları və Allaha yaxınlaşmaq üçün göstərdikləri səmimi səy nisbətində dəyər verirlər. Bu səbəblə də bir insanın boyu, çəkisi, şivəsi, şikəstliyi kimi fiziki xüsusiyyətləri hər nə qədər əskik olarsa olsun, bundan ötrü qarşı tərəfi özündən aşağı görməz və bu vəziyyətdən o adama sataşmaq üçün əsla istifadə etməzlər. Əksinə bu əskikliklərindən ötrü bu kəslərə qarşı böyük bir mərhəmət duyar və onların bu əskikliklərini aradan qaldıracaq səmimi bir səy göstərərlər. Yenə eyni şəkildə yanlarında dili topuq vuran, ayağı ilişib yıxılan, ya da bənzər şəkildə hər insanın rahatlıqla qarşılaşa biləcəyi bir vəziyyətə düşən kəsi, qətiyyən peşman edəcək bir rəftar göstərməzlər.

Həmçinin lağ kimi çirkin bir rəftarı heç bir zaman əyləncə vəsiləsi olaraq görməzlər. Çünki bir başqasının narahat olduğu söhbətdən, zarafatdan, ya da rəftardan özləri də heç bir şəkildə zövq almazlar. Özləri bu rəftara əsla yanaşmayacaqları kimi, bir insanın başqaları tərəfindən çətinliyə salındığı, xəcalətli edildiyi, ya da lağ mövzusu edildiyi hadisəyə tamaşaçı da qalmazlar. Mütləq xəcalətli qoyulmağa çalışılan kimsənin himayədarlığını öhdəsinə götürər və onu heç bir şəkildə əzdirməzlər. Onlara edilməsini heç istəmədikləri bu rəftarların bir başqasını da necə narahat edə biləcəyini vicdanlı olduqları üçün təxmin edə bilərlər. Bu mövzuda göstərdikləri bütün bu etinalar isə tamamilə Allah qorxusundan və gözəl əxlaqlarından qaynaqlanır. Vicdanları və mərhəmət anlayışları onları lağ etmək kimi çirkin bir rəftar göstərməkdən uzaq tutar. Həmçinin Allahın lağ edənləri axirət əzabıyla xəbərdar etdiyini bilir və bu rəftardan şiddətlə qorxub çəkinirlər:

Hər bir qeybət edənin, tənə vuranın vay halına! O şəxs ki, mal-dövlət toplayıb onu təkrar-təkrar sayır və elə güman edir ki, var-dövləti onu əbədi saxlayacaqdır. Xeyr! O, mütləq Hutəməyə atılacaqdır. Sən haradan biləsən ki, Hutəmə nədir? Bu, Allahın qaladığı Oddur. O Od ki, qalxıb ürəklərə çatacaq. Həqiqətən, o Od onların üzərində qapanacaqdır. Özləri də orada yüksək dirəklərə bağlanmış olacaqlar (Huməzə surəsi, 1-9)

İnsanlara xoşlanmayacaqları ləqəblər qoşmamaq

Quranda möminlərə, insanların hüquqlarına heç bir şəkildə təcavüz etməmələri məsləhət görülür. Möminlər də bu mövzuda son dərəcə diqqətli davranar və bir-birlərinə qarşı hər zaman qürurlandırıcı, hörmətli və ehtiramlı rəftar göstərərlər. Məhz bu istiqamətdə diqqət göstərdikləri əhəmiyyətli bir rəftar da insanlara, onların sevməyəcəkləri ləqəblər qoşmamaqdır.

Bilindiyi kimi bu, Quran əxlaqının yaşanmadığı cəmiyyətlərdə olduqca geniş yayılmış bir vərdişdir. Çox vaxt da ardında pis niyyət durar. İnsanlar bir-birlərinə açıq şəkildə söyləyə bilmədikləri mənfi düşüncələrini, ləqəb qoşmaq kimi xoşa gəlməyən üsullarla ifadə etməyə çalışırlar. Bəzən də məqsəd ləqəb qoşaraq qarşı tərəfi alçaltmaq, lağ etmək, ya da narahat etməkdir. Bu adlar o kəslərin əskikliklərini, ya da qüsurlarını ifadə edər xüsusiyyətdədir, bu səbəbdən hər dilə gətirildiyində bu kəslər narahat edilmiş olur.

Möminlərin isə qarşı tərəfin eşitdiyində xoşlanmayacağı, ya da narahat olacağı bir sözü qəsdən istifadə etmələri mümkün deyil. Çünki Allahın bu mövzuda qəti əmri vardır:

... Bir-birinizə tənə vurmayın və bir-birinizi pis ləqəblərlə çağırmayın. İman gətirdikdən sonra fasiq adlanmaq necə də pisdir. Məhz tövbə etməyənlər zalımlardır. (Hucurat surəsi, 11)

Həmçinin möminlər bir-birlərinin qüsurunu gördükdə bunu Allahın bir əmri olaraq açıq şəkildə qarşı tərəfə izah edib, onu bu qüsurundan təmizləməyə çalışırlar. Bu istiqamətdəki düşüncələrini açıq şəkildə ifadə etdikləri üçün heç bir zaman qarşı tərəfə eyham yolu ilə nələrsə izah etməyə ehtiyac duymazlar. Bu eyni zamanda möminlərin bir-birlərinə olan mərhəmətlərinin də açıq bir göstəricisidir. Bir-birlərini narahat edəcək, narahatlığa düşmələrinə səbəb olacaq, ya da incidici olacaq heç bir rəftara icazə verməz və göstərdikləri bu gözəl rəftarlarla da Quran əxlaqını yaşamayan insanlara nümunə olarlar.

Mirasdan ehtiyac içərisində olan kəsləri də yararlandırmaq

Əvvəldən bəri üzərində dayandığımız kimi, Allah insanlara çətin vəziyyətdə olan kəslərə qarşı mərhəmətli olmağı, onların ehtiyaclarını gördükləri halda görməzlikdən gəlməməyi tövsiyə etmişdir. Sahib olduqları malları, pulları digər ehtiyacı olanlarla bölüşməyin gözəl bir rəftar olacağına diqqət çəkmişdir. Hətta özlərinə miras qaldığında, bundan kasıb olan yaxınlarına da pay ayrılmasını ifadə etmişdir.

Məhz bu səbəblə möminlər özlərinə miras qaldığında bundan, ehtiyac içərisindəki yaxınlarına, yetimlərə və yoxsullara pay ayırırlar. Quranda Allahın bu tövsiyəsi belə bildirilmişdir:

Əgər bölgü vaxtı orada qohumlar, yetimlər və kasıblar iştirak edərlərsə, onlara o maldan bir şey verin, özlərinə də xoş söz deyin. (Nisa surəsi, 8)

Möminlərin bu tətbiqi, onların eyni zamanda vicdan və mərhəmət anlayışlarının üstünlüyünü də açıq şəkildə ortaya qoyur. Ətraflarında bir çox ehtiyac içərisində insan varkən, onlar mallarının ehtiyaclarından artığını yığıb saxlaya bilməzlər.

Din əxlaqını yaşamayan kəslər isə möminlərin tam əksinə, özlərinə miras və bənzər tərzdə böyük miqdarda pul qaldığında nəinki bunu paylamaq, mümkün qədər kimsəyə eşitdirməməyə çalışırlar. Çünki zəngin olduqları bilinərsə, qohumlarından, yaxınlarından və yoxsullardan bir çox insanın kömək istəyə biləcəyindən narahat olarlar. Belə bir imkanları olduğu halda ehtiyac içərisindəki insanların halını görməkdən və buna baxmayaraq onları köməksiz buraxmaqdan vicdan əzabı hiss etməzlər. Hər şeyin yalnız özlərinə aid olmasını və öz mənfəətləri istiqamətində xərclənməsini istəyər, əksini də böyük bir itki olaraq qiymətləndirərlər.

Möminlər isə Allahın əmr etdiyi kimi, miras qalan mallarından bu kəslərə heç bir tələbləri olmasa da öz istəkləriylə verərlər. Onların bu mərhəmət anlayışları axirətdə belə cavab tapacaq:

Allah onları, etdikləri əməllərin ən gözəli ilə mükafatlandırsın deyə xərclədikləri elə bir kiçik və ya böyük məsrəf, keçdikləri elə bir vadi yoxdur ki, buna görə onlara savab yazılmasın. (Tövbə surəsi, 121)

Hər şeyin ən gözəlini infaq etmək

Özlərinə Quranı ölçü almayan kəslər infaq etməyi, "istifadə edilməyən və köhnəlmiş əşyaların kasıblara paylanması" olaraq qəbul edər və evlərində köhnə əşya yığıldıqca bir ənənə olaraq bu vərdişi tətbiq edərlər. Ancaq bu infaqın, dəyər verdikləri mallarından hər hansı bir şey əksiltməməsinə də böyük diqqət göstərərlər. Bu kəslərin çox vaxt əsl məqsədləri, həm istifadə etmədikləri köhnə əşyalarından xilas olmaq, həm də beləcə ətraflarına bir xeyir işləmiş imici verməkdir. Allah bu cür kəslərin infaq etmələrinin göstəriş məqsədli olduğuna bir ayədə belə diqqət çəkmişdir:

Və onlar, öz mallarını insanlara göstəriş olsun deyə xərcləyir, Allaha və axirət gününə inanmırlar. Şeytan, kimə dost olursa, artıq nə pis yoldaşdır o. (Nisa surəsi, 38)

İnsanın, istifadəyə ehtiyac duymadığı və ya köhnəlmiş bir əşyasını başqasına verməsi, o adamı özündən daha aşağı və dəyərsiz gördüyünün işarəsidir. Belə kəslər insanlara zənginlik və ya kasıblılıqlarına görə dəyər verdikləri üçün, ehtiyac içindəki bir insan onlara görə etibar edilməyə layiq deyil. Bu səbəbdən də sahib olduqları malların ən yaxşısını bu insanlara verməyin lazım olmadığını düşünürlər. Halbuki, Quranda belə əmr edilmişdir:

Ey iman gətirənlər! Qazandığınız və sizin üçün torpaqdan yetişdirdiyimiz şeylərin yaxşısından Allah yolunda xərcləyin. Özünüzə verildiyi təqdirdə ancaq göz yumub alacağınız pis şeylərdən xərcləməyə çalışmayın. Bilin ki, Allah Zəngindir, Tərifəlayiqdir. (Bəqərə surəsi, 267)

Möminin mərhəmət və ədalət anlayışı isə heç bir möminin özündən daha aşağı və pis imkanlar içində yaşamasına, çətinlik çəkməsinə, köhnə, dəyərsiz və keyfiyyətsiz əşyalara layiq görülməsinə icazə verməz. İmkanları ölçüsündə ətrafındakı bütün möminlərin ən az öz standartlarında bir həyat yaşaya bilmələri üşün çalışar, infaq edər.

İnfaq edərkən əsl əhəmiyyətli olan insanın Allah rizası üçün nəfsindən imtina edə bilməsi və öz sevdiyi şeylərdən fədakarlıq edə bilməsidir. Çünki insanın özü üçün heç bir dəyər və əhəmiyyət daşımayan bir şeyi bir başqasına verməsi onsuz da fədakarlıq tələb etmir. Möminlər vicdanları sayəsində bu fərqi asanlıqla edə bilərlər. Yeməklərinin, geyimlərinin, əşyalarının yaxşı və gözəl olanlarından və özlərinin də bəyənib istəkdikləri şeylərdən infaq edərlər. Bu da qarşılarındakı insana duyduqları şəfqətin və mərhəmətin bir dəlilidir.

Allahın iman gətirənləri bu mövzuda təşviq etdiyi bir başqa ayə belədir:

Sevdiyiniz şeylərdən Allah yolunda xərcləməyincə xeyrə nail olmayacaqsınız. Sizin nə xərclədiyinizi, şübhəsiz ki, Allah bilir. (Ali İmran surəsi, 92)

Ticarətdə dürüst davranmaq

Möminlərin daşıdıqları mərhəmət hissi onları həmişə digər insanlara qarşı dürüst, incə düşüncəli və anlayışlı olmağa yönəldir. Buna görə möminlər, Allahın qəti bir əmri olan "ticarətdə hiylə və saxtakarlıq etməmə" mövzusunda nəinki güzəştə getmək, möminləri zərərə uğradacaq, sıxıntıya salacaq, çətin vəziyyətdə buraxacaq ən kiçik bir səhvə, qəflətə belə icazə verməzlər. İnsanların haqlarını, ədaləti qoruma mövzusunda son dərəcə diqqətli davranırlar. Bir insanın gecə-gündüz işləyib əldə etdiyi gəlirinin haqsızlıqla yeyilməsinə səbəb olmaz, belə bir şeyə icazə də verməzlər. Bunun son dərəcə qəddar bir rəftar olacağını bilirlər. Həm özləri belə bir yola girməzlər, həm də digər insanları buna qadağan edərlər. Çünki Allahın bu mövzuyla əlaqədar qəti əmri vardır:

Ölçdükdə ölçüyə tam riayət edin, çəkdikdə düzgün tərəzi ilə çəkin. Bu, daha xeyirli və nəticə baxımından daha yaxşıdır. (İsra surəsi, 35)

Ayədə görüldüyü kimi, Allah möminlərə ticarətdə dürüst davranmağı, insanların haqqını yeməməyi, ölçüdə və çəkidə ədalətsizlik etməməyi əmr etmiş və bunun nəticə baxımından daha gözəl olduğunu bildirmişdir.

Ancaq bəzi insanlar Allahın bu tövsiyəsini bildikləri halda bu istiqamətdə saxtakarlıq etməkdən çəkinməzlər. Kimsənin onları görmədiyi mühitlərdə bir başqasının haqqına əl uzatmaqdan, insanların pulundan, əşyasından, ya da hər hansı bir malından özlərinə pay ayırmaqdan, mallarını əskik ölçüb hesablamaqdan qorxmazlar. Kimsənin görməməsini və qarşı tərəfin də hüququnun azaldıldığını, ya da aldadıldığını anlamamasını qazanc bilirlər. Bu yoldan əldə edəcəkləri pul, ya da mənfəətin özlərinə daha çox xeyir verəcəyini güman edirlər. Halbuki bunların hamısı Allah qatında haram qılınmış rəftarlar olduğu üçün insana xeyir gətirməz. Tam əksinə Allah bu mövzuda dürüst davranmayanları belə xəbərdar etmişdir:

Çəkidə və ölçüdə aldadanların vay halına! O kəslərin ki, camaatdan bir şey aldıqda onu tam almaq istəyərlər, onlar üçün bir şey ölçdükdə və ya çəkdikdə onu ziyana salarlar. Onlar dirildiləcəklərini fikirləşmirlərmi? Həm də əzəmətli bir gündə. O gündə ki, insanlar aləmlərin Rəbbinin qarşısında dayanacaqlar. (Mutaffifin surəsi, 1-6)

Allahın tarix boyunca insanlara göndərdiyi elçilər də, gözəl əxlaqın gərəyi olaraq cəmiyyətlərinə həmişə ölçüdə və çəkidə ədalətli olmağı, insanların hüquqlarına riayət etməyi əmr etmişlər. Peyğəmbərlərin bu mövzuda qövmlərinə verdikləri nəsihətlər Quranın bir çox ayəsində çatdırılır. Mədyən xalqına göndərilmiş olan hz. Şüeybin qövmünə etdiyi təbliğ də bunlara bir nümunədir.

Mədyən qövmünə də qardaşları Şueybi göndərdik. O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin. Sizin Ondan başqa məbudunuz yoxdur. Rəbbinizdən sizə açıq-aydın bir dəlil gəldi. Elə isə ölçüyə və çəkiyə tam riayət edin, insanların əşyalarını əksik verməyin və yer üzü islah olunduqdan sonra orada fəsad törətməyin. Əgər möminsinizsə, bu, sizin üçün daha xeyirlidir.  (Əraf surəsi, 85)

Kasıb qalma qorxusuyla uşaqlarına zərər verməmək

Bir möminin bilərək və istəyərək günahsız bir insana hər hansı bir səbəbdən ötrü zərər verməsi mümkün deyil. Şərtlər nə olursa olsun bir mömin, öz dərdinə çarə tapmaq üçün bir başqa insanı çətin vəziyyətdə buraxacaq rəftar göstərməz. Özü pul qazana bilmək məqsədiylə bir başqasının maddi itkiyə məruz qalmasına razı olmaz. Öz sağlamlığını qurtarmaq üçün bir başqasının sağlamlığını təhlükəyə atmaz. Öz qarnını doyurmaq üçün bir başqasının ac qalmasına razı olmaz. İndiyə kimi nümunələriylə bəhs etdiyimiz kimi, hər zaman qarşı tərəfin yaxşılığını, rahatlığını və hüzurunu öz ehtiyaclarından öndə tutar. Qarşısındakı uşaq, döyüş əsiri və ya hər hansı tanımadığı bir insan da olsa mömin mərhəmətindən ötrü əvvəl onun mənfəətlərini gözləyər. Bu əxlaqı göstərə bilmək üçün heç bir fədakarlıqdan da çəkinməz. Allah, maddi çətinlik içində olduğu üçün uşaqlarına baxa bilməyəcəyini düşünən və onları öldürərək öz həyatını qurtarmağa çalışan insanların nümunələrini verərək, insanları belə vəhşi və qəddar bir rəftardan çəkindirmişdir:

De ki: "Gəlin Rəbbinizin sizə nələri haram etdiyini deyim: Ona heç bir şeyi şərik qoşmayın, valideynlərə yaxşılıq edin və yoxsulluq ucbatından uşaqlarınızı öldürməyin. Sizin də, onların da ruzisini Biz veririk ..." (Ənam surəsi, 151)

Yoxsulluq qorxusundan uşaqlarınızı öldürməyin. Axı onların da, sizin də ruzinizi Biz veririk. Onları öldürmək, həqiqətən də, böyük günahdır. (İsra surəsi, 31)

Ayədə çəkindirilən və xüsusilə Quran nazil olunmamışdan əvvəlki cahillik dövründə son dərəcə yayılmış olan "uşağını öldürmə" və ya "diri-diri torpağa basdırma" kimi zalımlıq nümunələriylə dövrümüzdə tez-tez qarşılaşılmaya bilər. Lakin yuxarıdakı ayələrin əhatəsinə girə biləcək bir davranış formasının nümunələri mətbuatda tez-tez bəhs edilir: "Yeni doğulmuş uşağı yoxsulluq səbəbiylə küçəyə atmaq."

Möminlər belə bir günah işləməkdən Allaha sığınar və Onun belə bir hərəkətə qarşı axirətdə verə biləcəyi əzabdan şiddətlə qorxar. Bundan əlavə, Quran əxlaqının onlara qazandırdığı mərhəmət anlayışı bir başqa insana, üstəlik də kiçik və günahsız bir uşağa yalnız gələcək narahatlığıyla belə bir zülm etmələrinə onsuz da icazə verməz. Əgər həqiqətən kasıblıq səbəbiylə çətin vəziyyətdə qalırlarsa, bu vəziyyətdə yenə Quranın sərhədləri çərçivəsində ağıllı həll yolları taparaq bu çətinliyi aradan qaldırmağa çalışarlar.

 

4 / total 6
"Harun Yəhyanın Möminlərin Mərhəməti kitabını online oxuya bilər, facebook, twitter kimi ictimai şəbəkələrdə paylaşa bilər, kompüterinizə endirə bilər, dərs və tezislərinizdə istifadə edə bilər və saytı istinad göstərmək şərtiylə müəllif haqqı ödəmədən sayt və bloqlarınızda nəşr edə bilər və köçürüb çoxalda bilərsiniz."
Harun Yəhya əsərlərinin nəticəsi| Sayt haqqında | Açılış səhifəsi et | Favoritlərə əlavə et | RSS Xidməti
Bu saytda yayımlanan bütün materiallar sayta istinad edilərək qonorar ödənilmədən köçürülə və çoxaldıla bilər.
© Saytımızda və digər bütün Harun Yəhya əsərlərində mövcud olan hörmətli Adnan Oktara aid şəxsi fotoşəkillərin müəllif hüquqları Qlobal Nəşriyyat Ltd. şirkətinə aiddir. Qismən də olsa icazəsiz istifadə edilə bilməz və nəşr oluna bilməz.
© 1994 Harun Yəhya. www.harunyahya.org
page_top
iddialaracevap.com adnanoktarhaber.com adnanoktarhukuk.com adnanoktargercekleri.com